علل دشمنی ملت ایران با آمریکا (2)
شاخص های سیاسی از دیدگاه امام خمینی(ره) (فصل اول-دشمن شناسی)

علل دشمنی ملت ایران با آمریکا (2)

اخلاق یعنی تقویت توحید
مقدمه‌ای برای فهم طرح تربیت توحیدی؛

اخلاق یعنی تقویت توحید

جریان‌شناسی مخالفت با علم کلام
گفت‌وگو با دکتر نوئی/۲؛

جریان‌شناسی مخالفت با علم کلام

اخلاق یعنی تقویت توحید
مقدمه‌ای برای فهم طرح تربیت توحیدی؛

اخلاق یعنی تقویت توحید

جریان‌شناسی مخالفت با علم کلام
گفت‌وگو با دکتر نوئی/۲؛

جریان‌شناسی مخالفت با علم کلام

کد خبر: ۶۷۳۲
تاریخ انتشار: ۲۲ اسفند ۱۳۹۴ - ۱۶:۲۱
آشنایی با اندیشه سیاسی علمای شیعه/ 10
زندگینامه / عصر سیاسی فاضل مقداد / مفهوم سیاست / ضرورت حکومت / حکومت مطلوب / انواع حکومت های مطلوب/ نتیجه گیری
آراء سیاسی و حکومتی فاضل مقداد سُیوری حلی (متوفی 826 ه.ق)

زندگینامه فاضل مقداد سُیوری حلی

ابو عبدالله شیخ جمال الدین مقداد بن عبدالله بن محمد الحسین بن محمد السیوری الحلی الاسدی، معروف به «فاضل مقداد» از دانشمندان و فقها و متکلمین معروف شیعه در قرن نهم هجری است که در حومه شهر حله در عراق تولد یافت. وی از قبیله بنی اسد است که در سُیور زندگی می کردند. (1)

اساتید و مشایخ فاضل مقداد عبارتند از: فخر المحققین، شهید اول، سید ضیاء الدین و سید عمید الدین. (2)

فاضل مقداد پس از کسب مدارج علمی نزد اساتید معتبر زمان خود، به تدریس و نشر دانش خویش پرداخت. کسانی که از محفل علمی فاضل یهره مند شده اند، در کتب تراجم چنین مطرح شده اند: شیخ قاسم الدین، شیخ علامه ابن فهد حلی، شیخ شرف الدین مکی و شیخ زین الدین. (3)

فاضل مقداد با توجه به تبحرش در علوم متنوع زمان خود، دارای آثار ارزشمندی بود که برخی از آنها بسیار معروف می باشد از جمله: آداب الحج، الاربعون حدیثا، کنز العرفان فی فقه القرآن و شرح الفیه شهید اول. (4)

عصر سیاسی فاضل مقداد

حله شهری است در نزدیکی بغداد که قدمت زیادی نداشته و از ابتدای تاسیس، مرکزی برای تجمع شیعیان بوده است. (5)

برخی از نویسندگان معتقدند که مهم ترین عامل ایجاد حوزه علمیه حله در قرن هفتم، حمله مغول به بغداد و انتقال حوزه بغداد به حله به سبب ایمن بودن آن شهر از هجوم مغولان بوده است. (6)

در عصر جلایریه و قراقویونلوها، هر چند حله ثبات سیاسی نداشته و امنیت و آسایش از آن رخت بربسته بود، در آنجا حوزه فرهنگ اسلامی به دلیل عدم تهاجم مغول رونق داشت؛ در این دوره دانشمندان و شعرای بسیاری از آن منطقه برخاستند. (7)

نکته نهایی در فرجام زندگی و زمانه فاضل که قابل توجه است این که وی در آثار خود در نوع نگاه به حکما و فلاسفه، با سایر فقها و متکلمین متمایز می باشد. غالب فقها به هنگام سخن گفتن از نظریه های حکما و فلاسفه از آنان به خوبی یاد نکرده و بعضا آنان را ملحد و سخنانشان را به مزخرفات تعبیر می کردند؛ در حالیکه فاضل مقداد نه تنها بر آنان نتازیده و از سخنان آنان استفاده کرده بلکه در برخی مواقع بدون اشاره ای به سخنان فلاسفه، آن را به عنوان نظر خویش عرضه و طرح نموده است. (8)

مفهوم سیاست

فقها و اندیشوران فقه شیعه این واژه را در شکل و قالب معاصر مطرح نکرده اند، اما برخی اوقات از آن به گونه ای غیر مستقیم سخن به میان آورده اند. فاضل مقداد در مقام بیان این نکته در ذیل تفسیر واژه ذوانتقام به عنوان ویژگی خداوند چنین آورده است: «خداوند در زمره کسانی نیست که نسبت به سیاست جاهل بوده و یا تادیب فردی را که مستحق تادیب است واگذارد، بلکه به اندازه لازم و استحقاق فرد، وی را مورد مواخذه قرار می دهد». (9)

در جای دیگر فاضل مقداد به گونه ای دیگر به این مفهوم اشاره کرده و افرادی را که دارای کمال عقل و حسن تدبیر می باشند، شایسته امر سیاست می داند (10) و این کلام به مفهوم این است که سیاست؛ یعنی از روی عقلانیت به تدبیر امور جامعه پرداختن.

ضرورت حکومت

فاضل مقداد از مبنای نظم اجتماعی و لزوم حفظ آن به ضرورت حکومت می رسد. وی در موضعی دیگر برای تبیین لزوم حکومت از قاعده لاضرر در قواعد فقهی بهره جسته و می گوید: «حاصل قاعده نفی ضرر، بازگشت به تحصیل منافع و تثبیت آن برای دفع مفاسد قطعی و یا دفع مفاسد احتمالی می باشد ... و در زمره مصادیق این قاعده، وجوب اطاعت از رهبری و حکومت است که بدان وسیله ظلم و ستم در جامعه منتفی می گردد» (11)

حکومت مطلوب

فاضل مقداد نیز از دیدگاه اسلامی، بلکه از منظر تشیع به قضایا می نگرد و لزوم توجه به حاکمیت الهی در امر حکومت را مدنظر قرار می دهد و به دلیل باور بر رابطه وثیق میان دین و سیاست و لزوم توجه دین به امر حکومت، حکومتی را مطلوب می بیند که از طریق خداوند مشخص و معین گردیده است و بر اساس قاعده لطف، مردم از نعمت حکومت و حاکم مطلوب از جانب خداوند برخوردار خواهند بود و این همان چیزی است که در اشکال نبوت و امامت تجلی می یابد. (12)

در عصر غیبت نیز نایبان امام و فقهای جامع الشرایط با اذن و اجازه عمومی از امام، این مسئولیت را به دوش خواهند کشید.

انواع حکومت های مطلوب

1- حکومت پیامبر

2- حکومت امام معصوم

3- حکومت در عصر غیبت : بحث عمده و مهم، حکومت در عصر غیبت است و همان ضرورت ها و مقتضیاتی که وجود حکومت و لزوم آن را در عصر حضور لازم می داند در عصر غیبت نیز باقی است و با غیبت امام معصوم، نیاز بدان موکد می گردد.

فاضل مقداد پس از بیان ضرورت حکومت و تجربه بشری مبنی بر نیاز به رئیس و رهبر حکومت و پرهیز از هرج و مرج به ضرورت حکومت فقها در عصر غیبت می پردازد: «دین و سیاست با هم پیوستگی دارند، به گونه ای که وجود یکی بدون دیگری فایده و ثمره ای در بر ندارد. پس حکمت اقتضا می کند هر دو محور در وجود شخص واحدی جمع گردد.» (13)

فاضل مقداد در بحث از ضرورت قانون و سیاستمدار در جامعه، نایب امام را در کنار امام قرار داده و او را دارای همان اختیارات تلقی می کند. یعنی ضمن ضرورت وجود قانون در جامعه، بایستی این جامعه پر از تنازع، سیاستمداری نیز داشته باشد که همانا امام و جانشینان وی می باشند. (14)

جمع بندی

عمیق ترین و بدیع ترین بخش از مبانی اندیشه سیاسی فاضل مقداد در مبانی فقهی، آن هم در مقوله های مقتضیات زمان و مکان و پیوستگی دین و سیاست تجلی یافته بود؛ به گونه ای که تبیین کننده جایگاه فقها در سیاست و حاکمیت آنان در عرصه عمومی جامعه بوده و منتهی به این نکته می گردید که در ساختار سیاسی جامعه اسلامی ناگزیر یا فقیه، سلطان شده و یا بایستی سلطان، فقیه گردد.

پی نوشت

1- محمد حسن امانی، سیمای حله ج2 ص 325

2- ماضی النجف و حاضرها ج1 ص 125

3- اعیان الشیعه ج 45 ص 219

4- سید محمد رضا موسویان، اندیشه سیاسی فاضل مقداد ص 24

5- یاقوت بن عبدالله حموی، معجم البلدان ج2 ص 294

6- محمد مهدی آصفی، تاریخ فقه اهل بیت ص 53

7- شیخ یوسف کرکوش الحلی، تاریخ الحله ج1 ص 93

8- سید محمد رضا موسویان، اندیشه سیاسی فاضل مقداد ص 34

9- کنز العرفان ج1 ص 318

10- همان ج 2 ص 211

11- نضد القواعد الفقهیه ص 81

12- النافع یوم الحشر ص 47

13- اللوامع، ص 264

14- تنقیح الرائع، ج1 ص 231


آراء سیاسی و حکومتی فاضل مقداد سُیوری حلی (متوفی 826 ه.ق)آراء سیاسی و حکومتی فاضل مقداد سُیوری حلی (متوفی 826 ه.ق)

ارسال نظر
به روز شده در ۱۷:۳۲ :: چهارشنبه ۲۴ آبان ۱۳۹۶