کد خبر: ۶۸۳۵
تاریخ انتشار: ۱۶ فروردين ۱۳۹۵ - ۱۶:۴۵
زندگینامه محدث جزایری - عصر سیاسی محدث جزایری - مفهوم سیاست - دین و سیاست - ضرورت حکومت - انواع حکومت عادل - جمع بندی
آراء سیاسی و حکومتی محدث جزایری (1050 - 1112 ه.ق)

زندگینامه محدث جزایری

سید نعمت الله جزایری فرزند سید عبدالله در سال 1050 هـ . ق در خانواده ای متدین و علم دوست در قریه صباغیه از توابع جزایر در خوزستان چشم به جهان گشود. جزایری ادبیات عرب را در کارون و هویزه از توابع جزایر فراگرفت و در یازده سالگی برای ادامه تحصیل وارد مدرسه علمیه منصوریه شیراز شد. (1) از ویژگی های بسیار برجسته محدث جزایری توجه ویژه او به فعالیت های علمی و تالیف آثار دینی بود. وی بیش از پنجاه اثر در موضوع های کلام، فقه، حدیث، ادبیات عرب و تاریخ از خود به یادگار گذاشته است. از مهم ترین آثار او می توان انوار نعمانیه در چهار جلد، کشف الاسرار در سه جلد بزرگ، نورالبراهین در دو جلد، قصص الانبیاء و زهر الربیع را نام برد.

عصر سیاسی محدث جزایری

عصر سیاسی سید نعمت الله جزایری با فرمان روایی سلاطین شیعی مذهب صفویه در ایران مصادف است. مرحوم جزایری در جریان زندگی 62 ساله خویش، زمامداری سه تن از شاهان صفویه را تجربه کرده است: شاه عباس دوم؛ شاه سلیمان و قسمتی از حکومت شاه سلطان حسین. (2)

رسمیت یافتن مذهب تشیع از سوی شاه اسماعیل صفوی در سال 907 هـ . ق بزرگ ترین و پایدارترین منبع قدرت و مشروعیت را برای سلسله صفوی فراهم کرد. حضور علما در صحنه سیلست و استقبال سلطنت از سیاست مذهبی با اینکه در دوران صفویه دچار فراز و نشیب هایی بوده است، اما در کل می توان گفت در این مدت مذهب توانست از انزوای کامل خود در عرصه سیاسی بیرون آمده، سایه خود را بر دربار بگستراند. (3)

مفهوم سیاست

محدث جزایری سیاست را به معنای رایج آن در فرهنگ اسلامی که «اصلاح و تدبیر شایسته امور» می باشد، می داند. به عنوان مثال ایشان در بررسی خصلت های چهارگانه اخلاقی انسان واژه سیاست را در معنای تدبیر و اداره و اصلاح انجام بایسته یک امر به کار برده است: «و جعلت الکل فی مملکه العدل مقهورین تحت السیاسه اعتدل الامر و ظهر العدل فی مملکه البدن ...» (4)

محدث جزایری در بحث ریشه یابی خاستگاه حکومت گفته است که حکومت در دست خداوند است و خداوند آن را تنها برای بندگان صالح و عادل که حکومت را وسیله ای برای خدمت به مردم و اصلاح امور آنان می دانند، واگذار نموده و ستم کاران را از آن محروم کرده است. (5)

دین و سیاست

نگرش محدث جزایری به رابطه دین و سیاست، بسیار روشنگرانه و خردگرانه است. او بر خلاف شیوه اکثر اخباری ها که تصویر نسبتا مبهمی از نظام سیاسی ارائه می دهند، تصویر کاملا روشنی از این رابطه در عصر غیبت، به دست داده است. به اعتقاد وی، سیاست، سلطنت و ولایت چیزهایی هستند که از جانب خدا وقدر گردیده و خداوند آن را در انحصار بندگان برگزیده خود قرار داده است. (6) سیاست به معنای رهبری و تدبیر امور جامعه،تنها به دین داران واقعی تفویض شده است، بنابراین سیاست سالم و اصیل، تنها سیاست دینی است و دین عالی ترین شیوه حکومت و سیاست را که مبتنی بر عدالت می باشد، ارائه داده است. (7)

ضرورت حکومت

توجه به فلسفه تشکیل جامعه و اهدافی که برای آن لحاظ شده است و نیز نقشی که حکومت ها در پاسداری از این اهداف ایفا می کنند، اهمیت حکومت را در جامعه بشری به وضوح تبیین می نماید. جزایری مهم ترین نیاز به وجود حکومت را «حفظ نظام امور دین و دنیا» می داند و در ضمن بیان جنبه های مثبت دنیا چنین می گوید: «دنیا عبارت است از حکومت و سلطنت و ولایت. پس چنین نیست که شما پنداشته اید، چرا که نظام امور دین و دنیا بدون ملک و حکومت برقرار نمی گردد». (8) وی در جای دیگر پادشاهان و حاکمان را نگهدارنده و سامان دهنده نظام جامعه دانسته است. (9)

از نظر محدث جزایری، منصب حکومت، منصبی الهی است که به امامان معصوم و سپس فقهای شیعه واگذار شده است. حکومتی که در راس آن افرادی غیر فقیه و یا کسی که ماذون از طرف فقیه نیست قرار داشته باشد، حکومت ستمگر و ضد الهی خواهد بود. (10)

انواع حکومت عادل

جزایری اشکال حکومت عدل را بر سه نوع دسته بندی کرده است:

1-حکومت پیامبر و امام (ع)

2-حکومت سلطان عادل: ایشان واژه های والی و سلطان را عمدتا درباره همین نوع حکومت به کار می برد. او وقتی می گوید: «سزاوار است که هر حاکمی به دوستی با علما و نیکان تمایل نشان داده، با آنها بیشتر همنشین و هم صحبت شود» عموما به حکومت سلطان عادل اشاره دارد. (11)

3- ولایت فقیه: محدث جزایری از معدود عالمان روزگار خویش است که نظریه ولایت فقیه را پرورش داده است. ایشان در کتاب غایه المرام فی شرح تهذیب الاحکام، مفهوم ولایت فقیه را با ترکیب کنونی آن به کار برده و چنین گفته: «اگر بپرسید که در میان علمای ما درباره عزل قاضیان منصوب از سوی امام معصوم پس از فوت امام، اختلاف نظر پیش آمده است ... آیا چنین اختلاف نظری در مورد ولایت فقیه در دوران غیبت نیز جریان دارد؟ ... » (12) جزایری معتقد است که ولایت فقها از سوی امام به آنان تفویض شده است، از نوع ولایت خاصه نیست، بلکه به گونه عام و کلی ابراز شده است. (13)

جمع بندی

جزایری درباره مدل های نظام سیاسی و مسئولیت رهبران مذهبی در دوران غیبت بسیار واقع بینانه می اندیشد. او نه مانند برخی علما، دیدگاه تعطیلی حکومت را مورد پذیرش قرار می دهد و نه مانند دیگران گرفتار آرمان گرایی مذهبی می شود که به جز حکومت فقها و ائمه(ع) بقیه را یکسره نامشروع تلقی کند. او در واقع یک روند دو مرحله ای برای حکومت دینی در نظر می گیرد. حکومت دینی مشروع در مرحله اول حکومت فقها است و اگر چنین حکومتی عملا تحقق نیافت حکومت پادشاه مومن عادل می تواند حکومت مشروع تلقی شود.

پی نوشت

1- سید نعمت الله جزایری، انوار نعمانیه ج4 ص 302

2- محمد اکرم عارفی ،اندیشه سیاسی سید نعمت الله جزایری، ص 25

3- حسین مدرسی طباطبایی، مقدمه ای بر فقه شیعه ص 56

4- انوار نعمانیه، ج3 ص 81

5- همان ص 298

6- همان ص 297

7- محمد اکرم عارفی ،اندیشه سیاسی سید نعمت الله جزایری، ص62

8- مسکن الشجون فی حکم الفرار عن الطاعون ص 68

9- همان ص 48

10- انوار نعمانیه ص 298

11- محمد اکرم عارفی ،اندیشه سیاسی سید نعمت الله جزایری، ص 85

12- غایه المرام فی شرح تهذیب الاحکام، ج 7 ص 101

13- همان

آراء سیاسی و حکومتی محدث جزایری (1050 - 1112 ه.ق)آراء سیاسی و حکومتی محدث جزایری (1050 - 1112 ه.ق)
ارسال نظر
به روز شده در ۲۱:۱۴ :: چهارشنبه ۱۵ شهريور ۱۳۹۶