علل دشمنی ملت ایران با آمریکا (2)
شاخص های سیاسی از دیدگاه امام خمینی(ره) (فصل اول-دشمن شناسی)

علل دشمنی ملت ایران با آمریکا (2)

اخلاق یعنی تقویت توحید
مقدمه‌ای برای فهم طرح تربیت توحیدی؛

اخلاق یعنی تقویت توحید

جریان‌شناسی مخالفت با علم کلام
گفت‌وگو با دکتر نوئی/۲؛

جریان‌شناسی مخالفت با علم کلام

اخلاق یعنی تقویت توحید
مقدمه‌ای برای فهم طرح تربیت توحیدی؛

اخلاق یعنی تقویت توحید

جریان‌شناسی مخالفت با علم کلام
گفت‌وگو با دکتر نوئی/۲؛

جریان‌شناسی مخالفت با علم کلام

کد خبر: ۹۲۷۵
تاریخ انتشار: ۳۰ دی ۱۳۹۵ - ۱۶:۳۹
گفتگو با حجت الاسلام و المسلمین بهروزی لک
حجت الاسلام و المسلمین بهروزی لک با اشاره به روند رشد دانش سیاسی در حوزه علمیه قم، سه دهه شصت، هفتاد و هشتاد، خاطرنشان کرد: ما هنوز فقه سياسي را به عنوان يك دانش شکل‌گرفته و سازمان‌يافته نداريم و نيازمند كار جدي‌تري است.
هنوز «فقه سیاسیِ» سازمان‌یافته‌ای نداریم

قسمت سوم از گفتگو با حجت الاسلام والمسلمین بهروزی لک

مطرح کردن مساله ولایت فقیه در دروس خارج

جلوتر كه مي‌آييم كم كم در درون حوزه جرياناتي را مي‌بينيم كه ابتدا در قالب دفاع از بحث ولايت فقيه است. گاهي اساتيدي از حوزويان مسأله ولايت فقيه را به عنوان يك مسأله فقهي در درس‌هاي خودشان مطرح مي‌کردند. من يادم است آن سال‌ها مثلا آيت الله صالحي، آيت الله سيدكاظم حائري یا افراد ديگر شروع کرده بودند به بحث علمي راجع به ولايت فقيه. اين نخستين جرقه‌هايي است كه در این سال‌ها راجع به دانش سياسي شكل می‌گیرد. این‌ها یک جریاناتی است که در آن سال‌ها شكل مي‌گيرد ولي كم‌رمق است. خب، یک دفاعی از دانش سیاسی راجع به ولایت فقیه شکل می‌گیرد، ولی هنوز فقه سیاسی نتوانسته بود گسترش پیدا بکند.

تا برسيم به سال‌هاي 65 و 66 و درگيری‌های جنگ. آن موقع بیشتر افكار و تأملاتي كه ايجاد مي‌شد به خاطر پشتيباني راجع به جهاد و دفاع و امثال اين‌ها بود. فكر مي‌كنم عمده تأملات ما در دهه 60 دو مسأله بود؛ يكی اصل ولايت فقيه و دوم بحث جهاد در فقه ما، مثل شرايط جهاد و ويژگي‌هاي جهاد؛ چون جهاد به عمل سياسي در جنگ ارتباط مستقيمي پيدا كرده بود و لازم بود كه بحث و گفت‌وگو شود. غير از اين دو، ما سازمان‌يافتگي خاصي در حوزه، در ارتباط با دانش سیاسی نداشتیم. به نظرم مي‌رسد نخستين حركتي كه در اين زمينه شروع شد همين كاري بود كه دفتر تبليغات در آن سال‌ها انجام داد كه عبارت بود از همین كتابخانه سياسي. البته قبل از دفتر تبليغات، مؤسسه «در راه حق» بيشتر در بعد ايدئولوژيك و اعتقادي ورود کرده بود. اما به صورت تخصصي در دانش سياسي من چيزي يادم نيست كه ورود كرده باشند. البته بعدها مؤسسه در راه حق در بنياد باقرالعلوم و سپس در مؤسسه آموزشي پژوهشي امام خميني سازمان پيدا كردند كه عملا در دهه 70 دانش‌ سياسي را تأسيس و دنبال كردند. در دهه 60 اين‌ها هنوز وجود نداشت و من نخستين حركت را در دفتر تبليغات مي‌بينم و ابتدا كارگاه‌ها و كلاس‌هاي عمومي بود. بعدها به رشته عمومي دانش سياسي تبديل شد که در حوزه شكل

جامعه‌شناسي سياسي در حوزه هنوز شکل نگرفته است
گرفت و مؤسسه پژوهشي باقرالعلوم در سال‌هاي 70،71 تأسيس شد. من یادم است سال‌های 70،71 مؤسسه آموزش عالی باقرالعلوم تشکیل شد و نهايتا در دهه 70 رونق گرفت. پس در دهه 60 ما سازمان‌يافتگي خاصي در دانش سياسي نداشتيم. البته نهادهايي هم وجود داشتند؛ مركز مطالعات استراتژیک رياست جمهوري در دوره مرحوم آقاي رفسنجاني کم کم داشت شکل می‌گرفت كه به دهه 70 برمي‌گردد.

در حوزه چند مؤسسه به نام باقرالعلوم داریم؟

در واقع ما در حوزه سه نهاد و مؤسسه به اسم باقرالعلوم داشتيم. شاید الان منقلب شده باشد. يكی «بنياد باقرالعلوم» بود كه آيت الله مصباح يزدي در امتداد كار مؤسسه در راه حق تأسيس كرد. در مؤسسه در راه حق آموزش‌هاي ابتدایی انجام مي‌گرفت. بعد فارغ التحصيلانشان می‌آمدند در بنياد باقرالعلوم (واقع در چهارراه بيمارستان، خيابان حجت) و آن‌جا مباحث را دنبال می‌کردند

بعد از آن ما «مؤسسه آموزش عالي باقرالعلوم» را در قم داريم كه در امتداد كتابخانه سياسي دفتر تبليغات است. بعدها مؤسسه ديگري به نام «پژوهشکده باقرالعلوم» در سازمان تبليغات شكل گرفت (کنار مصلی). خب این سه مؤسسه به نام باقرالعلوم بودند. ولي آن باقرالعلومِ آيت الله مصباح به مسائل سياسي ورود نداشت و بیشتر به مباحث معرفت‌شناختي، فلسفی و اعتقادي ورود می‌کردند. و طبعا (در علوم سياسي) برجسته نبود. در عمل سازمان‌يافتگي را، ابتدا مؤسسه آموزش عالي باقرالعلوم با علوم سیاسی شروع كردند. بعدها كه دانشگاه مفيد تأسيس شد یکی از رشته‌هایشان دانش علوم سياسي شد. بنابراین علوم سیاسی در دانشگاه مفيد هم شكل گرفت.

در دهه 60 جريان‌هاي سنتي‌تر حوزوي ولايت فقيه را زيرسؤال مي‌بردند
البته دانشگاه باقرالعلوم چگونه شكل گرفت و آیا روشنفکرانه بود یا نبود؟ این‌ها بحث‌هايي دارد. در سال‌هاي دهه 60 اساتيد از تهران [براي تدريس] مي‌آمدند. این اساتید تحت تأثير سيطره دانش غربي بودند. دانشگاه هم دو طيف داشت؛ يكی اساتيد كاملا سكولار و غربي و یکی هم نسل جديدي از اساتيدي با گرايش‌هاي اسلامي؛ اما نسل جدید هم هنوز رگه‌هاي روشن‌فكري خاص خودشان را داشتند که روشنفکری اسلامی شگل گرفت. اساتيدي كه در آن سال‌ها به باقرالعلوم مي‌آمدند همين اساتيد روشن‌فكری اسلامي بودند، نه سكولارها. گاهي هم سكولارهایی مي‌آمدند، ولي برجسته نبودند. خب، اين فرايند در دهه 70 ادامه داشت و در نهايت با تغييراتي كه در مديريت دفتر تبليغات شكل گرفت، (در دهه 60 و70 در دوران آقاي عبايي سيطره گرايش چپ در دفتر تبليغات داشتيم) این جریان كم‌رنگ شد كه نهايتا در دهه 80 با ورود نيروهاي جديد باقرالعلوم، خصلت ارزشي و اصول‌گرايي بيشتري پیدا کرد.

بفرمایید دهه هفتاد دانش سیاسی در حوزه چگونه رشد یافت؟

خب این دهه 60 بود. البته در دهه 60 جريان‌هاي سنتي‌تر حوزوي ولايت فقيه را زيرسؤال مي‌بردند، در قالب ولایت مقیده. گاه جريانات مهدويتِ حجتيه‌ای هم در آن فضاها حضور داشت. این هم یک فضا بود. اما در دهه 60 كه جنگ تمام شد، امكانات و ساختارهاي جديدي به وجود آمد و نهادهاي عقیدتي سیاسی سپاه و نيروهاي نظامي و انتظامي هم شكل گرفت. طبعا یک‌سری آموزش‌هاي سازمان‌يافته‌تر، متون و منابعِ بهتر و جدیدتری شکل می‌گیرد. حتي برخی از دروس خارج در دهه 70 بحث‌هاي سياسي را دنبال مي‌کند. نتيجه این می‌شود که ما در دهه 70 شاهد گسترش و توسعه دانش سياسي در حوزه هستيم. ما در دهه 60 دانش سیاسیِ حوزه بيشتر در مقطع كارشناسي داشتیم؛ اما در دهه 70 زمينه آموزش ارشد فراهم مي‌شود. پس دهه 70 دهه آموزش‌هاي سياسي ارشد است. دانشگاه باقرالعلوم در سال 75 نخستين دوره آموزش سياسي در مقطع کارشناسی ارشد را در قم راه‌اندازي كردند. مؤسسه حاج آقاي مصباح نيز هم شروع كرده بودند، البته يادم نيست كه در چه سالي.

ما از سال 75 به اين طرف كم كم نيروهايي داریم که از حوزه به دانشگاه مي‌روند و دكتراي سياسي مي‌گيرند. نسل قبل از ما چند نفري بودند كه دانش سياسي را شروع كرده بودند. مثلا در تهران آيت الله عمید زنجاني در فقه سياسي پيش‌كسوت بود. وی آثار و کتاب‌هایی که در فقه سیاسی نوشت اثربخش و تأثیرگذار بود. اما این‌ها در یک فضایی بود یعنی حوزه ورودش کمتر بود. نخستين پيشگامان، اينجا شكل گرفتند. بعد این‌ها خودشان مروجان دانش سياسي بعدی شدند. ما در دهه 70 غیر از چند نفري كه دانش سیاسی را در حد دكتري دنبال مي‌كردند در حوزه بيشتر نداشتيم. مقطع ارشد و مراكز پژوهشي به تدریج داشت شکل می‌گرفت. مرکز مطالعات و تحقيقات اسلامي

در دهه 60 جريان‌هاي سنتي‌تر حوزوي ولايت فقيه را زيرسؤال مي‌بردند
دفتر تبليغات و مراكز انديشه سياسي اسلام شكل گرفته بود. هم‌چنین جاهايی مشابه این‌ها وجود داشت و مطالعات، تولید اثر و كتاب و... راه افتاد. نهايتا در دهه 80 است كه ما شكوفايي اصلي داريم. در دوران شکوفایی در عرصه دانش و پژوهش، رشد و گسترش جدي و برجسته‌اي شكل گرفته است. به نظرم موج اول شکوفایی در دهه هشتاد است که تعداد مراکز آموزشی سیاسی در حوزه بیشتر شد؛ دانشگاه مفيد، مؤسسه آموزش عالي امام خميني، دانشگاه باقرالعلوم، و شهيد محلاتي به عنوان تأمین نيروهاي عقيدتي سياسي سپاه، و... شكل مي‌گيرد. نهايتا مراكز پژوهشی به ترتیب شکل می‌گیرد؛ مثل مرکز تحقیقات خبرگان، دفتر تبليغات و در مؤسسه آيت الله مصباح مركز مطالعاتي شکل می‌گیرد. اين‌ها همه نشان مي‌دهد كه دهه 80 دهه شكوفايي است.

ارزیابی شما از چراییِ شکوفایی دانش سیاسی در دهه هشتاد چیست؟

دهه 80 به همراه خودش چالش‌هاي جديد فكري هم داشته است. چالش‌های فکری که اصلاح‌طلبان در مورد جامعه مدني، جمهوريت، اسلاميت، مردم سالاري و ... داشتند، باعث شد در اين دوره خيز جديدي نسبت به دانش‌های سياسي به وجود بیاید كه به نظرم عامل شتاب‌زايي شد براي اين شكل‌گيري. حالا بعدها در دولت اصولگرایان هم مسائل، تغییراتی پیدا کرد. دولت اصلاحات مسائل را در دهه 70 آغاز كرده بود، اما تا بحث شود، گفت‌وگو بشود، پاسخ داده شود ديگر ما وارد دهه 80 شده بوديم. تا الان كه در دهه 90 قرار گرفته‌ايم به نظرم سازمان‌يافتگي تفکر و دانش سياسي برجسته‌تر شده است.

ما الان يك تجمعی داریم به نام انجمن علمي مطالعات سياسي حوزه علميه قم كه بنده به همراه گروهی از اساتيد، عضو مؤسس اين تشكل و جريان هستم. شاید نزديك به 8 سال باشد که انجمن مطالعات سیاسی به وجود آمده است. در دهه هشتاد اینت حرکت مبارک بوده است؛ چون نشان می‌دهد ما قدرت تولید علمی خوبی داریم. ما در انجمن مطالعات سیاسی حوزه علمیه قم (که من در اين دوره رئیس انجمن هستم) داريم جشنواره امام خميني را برگزار مي‌كنيم. [بررسی می‌کنیم] دستاوردهاي دانش سياسي و اندیشه سیاسی در حوزه اسلامي چیست؛ حالا اعم از حوزوي و و غیرحوزوی. اين‌ها نشان مي‌دهد كه پيش‌رفت‌هاي خوبي وجود داشته است.

در پایان اگر در حوزه دانش سیاسی بحثی مانده است بفرمایید تا استفاده کنیم

البته فرصت‌ها و چالش‌هايي هم داريم. ما هنوز فقه سياسي را به عنوان يك دانش شکل‌گرفته و سازمان‌يافته نداريم و نيازمند كار جدي‌تري است. هنوز فلسفه سياسي سازمان خاص خودش را پیدا نکرده است. البته دوره دكتري فلسفه سياست اسلامي در قم شروع شده است. جامعه‌شناسي سياسي در حوزه هنوز شکل نگرفته است. روابط بين‌الملل و مطالعات منطقه‌اي هنوز شكل نگرفته است. اين‌ها همه نشان مي‌دهد كه ما نيازهايي داريم. در حوزه دانش سياسي مثلا المصطفي ورودهایی داشته است؛ که می‌بینیم بعدها رشته علمی دانش سیاسی و علوم سیاسی در المصطفی شکل می‌گیرد؛ که آن یک پوشش و توسعه کار است. به هر حال در دهه 90 وضعيت‌مان نسبت به گذشته خيلي رشد پيدا كرده است. اين‌جا بايد سه اقدام را شروع کنیم؛ يكی تثبيت و تقويت وضعيت موجود، دوم گسترش و جهاني‌بخشيدن به اين كار و سوم نگاه آينده‌محور آينده‌گرایی آینده‌پژوهي. اگر در این سه حوزه بتوانیم در دانش سیاسی دنبال بکنیم، اهداف و وظایف ما را در دهه 90 شکل می‌دهد.


تهیه و تنظیم: سید عبدالمجید حسینی -حامد عبداللهی

هنوز «فقه سیاسیِ» سازمان‌یافته‌ای نداریمهنوز «فقه سیاسیِ» سازمان‌یافته‌ای نداریم
ارسال نظر
به روز شده در ۱۷:۳۲ :: چهارشنبه ۲۴ آبان ۱۳۹۶